Federalisme

Van bij de aanvang van de Europese integratie is de gedachte aanwezig geweest om de Europese staten te verenigen in één verbond dat in de internationale rechtsorde als een Europese staat zou optreden. In zijn beroemde rede in Zürich in september 1946 had Churchill het al over een "soort Verenigde Staten van Europa" en in de verklaring van Robert Schuman van 9 mei 1950 werd de oprichting van de EGKS een eerste stap genoemd naar een federaal Europa.

Maar tegen die gedachte is ook steeds verzet geweest. Vandaag zijn het de zogenaamde "eurosceptici" die niets willen weten van een Europese federale staat maar hoogstens een samenwerkingsverband van nationale staten willen vormen. Voor hen geldt: "hoe minder 'Europa', hoe beter". Zij staan op de "soevereiniteit" van de bestaande staten en willen geen "centralisme" waarbij de bestaande nationale staten zouden opgaan in een groter geheel.

Het is juist dat de federalisten Europa het liefst zien uitgroeien tot een federale staat die als eenheid zou kunnen optreden op wereldvlak. Toch bestaan er over dat Europees federalisme behoorlijk wat misverstanden en wordt soms ook getracht de federale gedachte in diskrediet te brengen door het te verbinden met "centralisme" en "bureaucratie".

Federalisme beoogt precies het tegendeel van "centralisme". Het wil geen bestuurlijke eenheid op één enkel niveau maar een verdeling van bevoegdheden over verscheidene bestuurlijke niveaus om zoveel mogelijk medezeggenschap, doelmatigheid en daadkracht te bewerkstelligen. Op Europees vlak zou dat betekenen dat de Europese overheid zich enkel bezig houdt met die beleidsdomeinen die best een gezamenlijk-Europese aanpak vragen, de nationale regeringen met de beleidskwestie die best nationaal worden geregeld en de gewestelijke en gemeentelijke overheden met de materies die essentieel van gewestelijk of gemeentelijk belang zijn. Bij de verdeling van die bevoegdheden wordt o.m. uitgegaan van het zogenaamde subsidiariteitsbeginsel dat stelt dat een beleidskwestie het best zo dicht mogelijk bij de burgers wordt geregeld.

Alhoewel de Verenigde Staten van Amerika een federale staat vormen, is dat federale model nu niet meteen de doelstelling van de Europese federalisten. Het is een federaal model naast andere modellen, zoals dat van Zwitserland, Duitsland, Indië, Australië, ...

In een federaal Europa zouden de nationale staten ongetwijfeld al meer bevoegdheden behouden dan de deelstaten in de thans bestaande federaties bezitten. De Europese federatie zou een "supranationale federatie" zijn, een federaal georganiseerd verbond van nationale staten dat op internationaal vlak als een eenheid optreedt.

Het gaat om een uniek project omdat zich nooit eerder in de geschiedenis een vrij groot aantal staten in een verbond hebben verenigd dat een eigen democratisch bestuur en een eigen rechtsorde had.

De huidige Europese Unie heeft reeds een aantal federale kenmerken maar is zelf nog geen federatie. Of en in welke mate ze dat ooit zal worden, is eigenlijk de kern van het debat over de toekomst van Europa.